101 Qeyri-maddi aktivlərin dəyəri
Qeyri-maddi aktivlərin mahiyyəti, ilkin dəyərlə uçota alınması, subhesablar, daxilolma qaydaları və əsas mühasibat yazılışları bu səhifədə səliqəli və praktik formada təqdim olunur.
Qeyri-maddi aktiv nədir?
Qeyri-maddi aktivlər — fiziki əsası olmayan, lakin sahibkarın imtiyazı və hüququ əsasında dəyər yaradan dövriyyədənkənar aktivlərdir.
Müəssisənin qeyri-maddi aktivlərinə təsərrüfat fəaliyyətində uzun müddət istifadə edilən və gəlir gətirən hüquqlar və aktivlər daxildir. Bunlara torpaq sahələrindən və təbii ehtiyatlardan istifadə hüquqları, patentlər, lisenziyalar, “nou-hau”, proqram məhsulları, inhisar və imtiyaz hüquqları, təşkilati xərclər, ticarət markaları, əmtəə nişanları və s. aid edilir.
Qeyri-maddi aktivlər uçot və hesabatda onların alınmasına və istifadə üçün yararlı hala salınmasına çəkilən xərclərlə, yəni ilkin dəyər ilə əks etdirilir.
Standart
Qeyri-maddi aktivlər ayrıca olaraq 12 №-li Milli Mühasibat Uçotu Standartında açıqlanır.
Əsas hesab
Qeyri-maddi aktivlər hesablar planının 101-ci “Qeyri-maddi aktivlərin dəyəri” hesabında ilkin dəyərlə uçota alınır.
101 hesab üzrə subhesablar
- 101-1 “Təcrübə-konstruktor işlərinin dəyəri”
- 101-2 “Ticarət markalarının dəyəri”
- 101-3 “Proqram təminatının dəyəri”
- 101-4 “Patentlərin dəyəri”
- 101-5 “Müəllif hüquqlarının dəyəri”
- 101-6 “Lisenziyaların dəyəri”
- 101-7 “Qudvilin dəyəri”
- 101-8 “Digər qeyri-maddi aktivlərin dəyəri”
Qeyri-maddi aktivlərin daxil olması
- Ayrıca əldə edildikdə
- Mühasibat uçotu subyektlərinin fəaliyyətlərinin birləşdirilməsi nəticəsində
- Hökumət subsidiyası hesabına
- Aktivlərin mübadiləsi nəticəsində
- Daxili imkanlar hesabına yaradıldıqda
- Əvəzsiz alındıqda
1. Ayrıca əldə edilmiş qeyri-maddi aktivlər
Ayrıca əldə edilmiş qeyri-maddi aktivlərin ilkin dəyəri alış qiymətindən satış endirimləri çıxıldıqdan sonra gömrük idxal rüsumları, bərpa edilməyən vergilər və aktivin məqsədyönlü istifadə üçün hazır vəziyyətə gətirilməsinə çəkilən birbaşa məsrəflərdən ibarətdir.
| N | Əməliyyatın məzmunu | Debet | Kredit |
|---|---|---|---|
| 1.1 | Alınmış QMA dəyəri | 103 “Qeyri-maddi aktivlərlə bağlı məsrəflərin kapitallaşdırılması” | 531 “Malsatan və podratçılara qısamüddətli kreditor borcları” |
| 1.2 | QMA-lərin istismara verilməsi | 101 “Qeyri-maddi aktivlər – Dəyər” | 103 “Qeyri-maddi aktivlərlə bağlı məsrəflərin kapitallaşdırılması” |
| 1.3 | Alınmış QMA-lərə görə ödənişin edilməsi | 531 “Malsatan və podratçılara qısamüddətli kreditor borcları” | 223 “Bank hesablaşma hesabları” |
2. Fəaliyyətlərin birləşdirilməsi nəticəsində əldə edilmə
Qeyri-maddi aktiv birləşmə nəticəsində əldə edilirsə, əldə etmə tarixində onun ilkin dəyəri həmin aktivin ədalətli dəyəri ilə müəyyən edilir.
Birləşdirilmiş maliyyə hesabatlarında əsas müəssisə ilə törəmə müəssisələrin analoji aktiv, öhdəlik, kapital, gəlir və xərc maddələri sətirbəsətir birləşdirilir. İnvestisiya qoyuluşu ilə xalis aktivlərin dəyəri arasındakı müsbət fərq qudvil, mənfi fərq isə mənfəət və ya zərərdə tanınır.
3. Hökumət subsidiyası hesabına əldə edilmə
Hökumət tərəfindən hava limanında enmə hüquqları, radio və televiziya fəaliyyət lisenziyaları, ixrac lisenziyaları və digər məhdud resurslardan istifadə hüquqları kimi aktivlər təqdim edilə bilər.
Belə hallarda mühasibat uçotu subyekti qeyri-maddi aktivi və qrantı ilk olaraq ədalətli dəyərlə tanımaq seçiminə malikdir. Əgər bu seçim edilmirsə, aktiv nominal dəyəri və istifadəyə hazır hala gətirilməsi üçün çəkilən bilavasitə xərclər məbləğində tanınır.
4. Aktivlərin mübadiləsi nəticəsində əldə edilmə
Mübadilə nəticəsində əldə edilən qeyri-maddi aktivlər əsasən ədalətli dəyər ilə qiymətləndirilir. Lakin mübadilə əməliyyatı kommersiya məzmunlu deyilsə və ya ədalətli dəyəri etibarlı müəyyən etmək mümkün deyilsə, fərqli yanaşma tətbiq olunur.
Ədalətli dəyəri müəyyən etmək mümkün olmadıqda, alınmış aktivin dəyəri təhvil verilmiş aktivin ədalətli dəyəri ilə, bu da mümkün olmadıqda isə balans dəyəri ilə qiymətləndirilir.
5. Daxili imkanlar hesabına yaradılma
Mühasibat uçotu subyekti daxili layihə üzrə məsrəfləri tədqiqat və təcrübə-konstruktor işləri mərhələlərinə ayırmalıdır.
Tədqiqat mərhələsində qeyri-maddi aktiv yaranmır və bu xərclər yarandığı anda dövrün xərcləri kimi tanınır.
Təcrübə-konstruktor işləri mərhələsində yaranan və tanınma meyarlarına cavab verən məsrəflər isə kapitallaşdırılır və 103 hesabda toplanır. Aktiv istifadəyə verildikdə 101 hesabın debetinə keçirilir.
| N | Əməliyyatın məzmunu | Debet | Kredit |
|---|---|---|---|
| 3.1 | QMA yaradılması ilə bağlı əmək haqqı xərcləri | 103 “Qeyri-maddi aktivlərlə bağlı məsrəflərin kapitallaşdırılması” | 533 “İşçi heyətinə qısamüddətli kreditor borcları” |
| 3.2 | QMA-lərin istismara verilməsi | 101 “Qeyri-maddi aktivlər – Dəyər” | 103 “Qeyri-maddi aktivlərlə bağlı məsrəflərin kapitallaşdırılması” |
6. Əvəzsiz alınmış qeyri-maddi aktivlər
Qeyri-maddi aktivlər əvəzsiz olaraq alındıqda 101 hesabın debeti və 611 hesabın krediti ilə uçota alınır.
Satış məqsədi ilə saxlanılan digər aktivlərə keçirildikdə 206 hesabdan istifadə olunur. Sonrakı satış, əvəzsiz verilmə və silinmə əməliyyatları üzrə xərclər və gəlirlər müvafiq olaraq 731, 611 və 801 hesabları ilə müxabirləşdirilir.
Əsas əməliyyatlar üzrə qısa cədvəl
| N | Əməliyyatın məzmunu | Debet | Kredit |
|---|---|---|---|
| 1 | Alınmış QMA dəyəri | 103 | 531 |
| 2 | QMA-nın istismara verilməsi | 101 | 103 |
| 3 | QMA üzrə ödənişin aparılması | 531 | 223 |
| 4 | Təsisçilər tərəfindən nizamnamə kapitalı kimi qoyulan QMA | 101 | 302 |
| 5 | Daxili imkanlar hesabına yaradılmış QMA üzrə məsrəflərin kapitallaşdırılması | 103 | 533 və digər müvafiq hesablar |
| 6 | Əvəzsiz alınmış QMA | 101 | 611 |