VERGİ
BEYNƏLXALQ VERGİ
PARTNER GROUP ANALİZİ
13 Aprel 2026
İkiqat vergitutma üzrə DTA-05 müraciətində əlavə arayış tələbi formal prosedur deyil, vergidən yayınma riskinin yoxlanılması mexanizmidir.
İkiqat vergitutma, DTA-05, qeyri-rezident və vergilərin geri qaytarılması ilə bağlı prosedurlarda əsas məsələ odur ki, eyni vergi məbləği üzrə iki fərqli ölkədə paralel üstünlük əldə edilməsin. Qeyri-rezident əvvəlcə Azərbaycanda ödənilmiş vergini təsdiqlədib öz ölkəsində vergi yükünü azaltmış, daha sonra isə həmin məbləğin Azərbaycandan geri qaytarılmasını tələb etmişdirsə, vergi orqanının əlavə sənəd istəməsi hüquqi baxımdan məntiqli və inzibati baxımdan əsaslı sayılır.
Vergi mütəxəssisi Xəyal Feyzullayevin izahından görünür ki, burada diqqət mərkəzində olan məsələ təkcə qaytarılma hüququ deyil, əvvəlki təsdiq sənədinin sonradan hansı məqsədlə istifadə edildiyinin aydınlaşdırılmasıdır. Başqa sözlə, vergi orqanı DTA-05 müraciətinə yalnız texniki sənəd kimi deyil, potensial vergi riski yaradan əməliyyat kimi yanaşa bilər.
ƏSAS MƏNTİQ
Eyni vergi üzrə həm xaricdə güzəşt, həm də Azərbaycanda geri qaytarma əldə olunmamalıdır.
DTA-04 İZİ
Əvvəllər alınmış təsdiq arayışı sonrakı DTA-05 yoxlamasının əsas başlanğıc nöqtəsidir.
RİSK
İki ölkədə eyni məbləğ üzrə vergi üstünlüyü əldə etmək cəhdi vergidən yayınma şübhəsi yaradır.
PRAKTİK ADDIM
Qeyri-rezident öz ölkəsində həmin verginin necə nəzərə alındığını sənədlə sübut etməlidir.
MEXANİZM NECƏ İŞLƏYİR?
İkiqat vergitutmanın aradan qaldırılması haqqında sazişlərin tətbiqində əsas məqsəd bir gəlirin iki dəfə vergiyə cəlb olunmasının qarşısını almaqdır. Lakin bu sistem ikiqat güzəşt mexanizminə çevrilməməlidir. Yəni qeyri-rezident bir tərəfdən Azərbaycanda ödənilmiş vergini rəsmi arayışla təsdiqləyib öz rezident olduğu ölkədə vergi krediti və ya azalma əldə edirsə, digər tərəfdən eyni məbləği Azərbaycandan geri istədikdə vergi orqanı haqlı olaraq soruşur: bu vergi artıq başqa yurisdiksiyada istifadə olunubmu?
Məhz buna görə DTA-05 təqdim edildiyi mərhələdə əvvəlki DTA-04 əsasında verilmiş təsdiq arayışının taleyi yoxlanılır. Əgər həmin arayış əsasında qeyri-rezident öz ölkəsində vergi yükünü azaltmışdırsa, sonradan Azərbaycandan da geri qaytarma tələb edilməsi eyni vergi üzrə təkrar üstünlük yaratmış olur. Bu, vergi orqanı üçün sırf sənəd çatışmazlığı deyil, mahiyyət etibarilə risk siqnalıdır.
KİMƏ TƏSİR EDİR?
Bu qayda əsasən qeyri-rezident xidmət təminatçıları, beynəlxalq müqavilələr üzrə ödəniş alan xarici şirkətlər, onların vergi təmsilçiləri, həmçinin bu ödənişləri həyata keçirən yerli mühasibatlıq və vergi komandaları üçün praktik əhəmiyyət daşıyır.
NİYƏ VACİBDİR?
Sənəd zəncirində ardıcıllıq pozularsa, qaytarılma prosesi uzana, əlavə izahlar tələb oluna, hətta müraciətin iqtisadi mahiyyəti üzrə daha dərin yoxlama başlaya bilər. Bu isə vaxt itkisi ilə yanaşı, reputasiya və uyğunluq riski də yaradır.
RİSK NÖQTƏSİ
Ən mühüm risk ondan ibarətdir ki, qeyri-rezident əvvəlcə Azərbaycanda tutulmuş vergini öz rezident olduğu ölkədə vergi krediti kimi istifadə etsin, sonra isə həmin məbləği Azərbaycanda geri qaytarma predmeti etsin. Bu halda eyni vergi üzrə iki ayrı üstünlük əldə olunması ehtimalı yaranır.
Ona görə də əlavə arayış tələbi “artıq sənədçilik” deyil. Bu, qaytarılma hüququnun real iqtisadi nəticələrlə uyğun olub-olmadığını yoxlayan nəzarət filtridir.
PRAKTİK NÜMUNƏ
Tutaq ki, xarici şirkət Azərbaycandakı müqavilə üzrə tutulmuş 18 400 manat vergi üçün əvvəlcə təsdiq arayışı alıb və həmin arayış əsasında öz ölkəsində vergi borcunu azaldıb. Sonrakı mərhələdə həmin şirkət DTA-05 ilə Azərbaycanda da bu məbləğin geri qaytarılmasını tələb edir. Bu zaman vergi orqanı haqlı olaraq sübut istəyəcək ki, həmin vergi xarici dövlətdə artıq vergi güzəşti və ya kredit kimi istifadə olunmayıb, yaxud istifadə olunubsa, sonradan düzəliş edilib.
Nəzərə alınan hal: qeyri-rezident öz ölkəsinin vergi orqanından rəsmi arayış təqdim edir və göstərir ki, Azərbaycanda ödənilmiş vergi həmin ölkədə yekun vergi azaldılması kimi istifadə edilməyib və ya əvvəllər istifadə olunmuş məbləğ sonradan bərpa edilib.
Nəzərə alınmayan hal: qeyri-rezident əvvəlki təsdiq arayışını xaricdə vergi krediti üçün istifadə edib, lakin sonradan bu istifadənin ləğv edildiyini və ya düzəldildiyini sübut edən rəsmi sənəd təqdim etmir.
MÜHASİB VƏ VERGİ MƏSULU ÜÇÜN YOXLAMA SİYAHISI
- DTA-05 müraciətindən əvvəl həmin qeyri-rezident üzrə daha əvvəl DTA-04 əsasında arayış alınıb-alınmadığını dəqiqləşdirin.
- Əgər arayış alınıbsa, həmin sənədin qeyri-rezidentin öz ölkəsində vergi krediti, azalma və ya digər üstünlük üçün istifadə edilib-edilmədiyini soruşun.
- Xarici vergi orqanından və ya səlahiyyətli audit/maliyyə sənədindən istifadə edərək istifadə faktını təsdiq və ya inkar edən sənəd toplayın.
- Müraciətin məntiqini “sadəcə geri qaytarma” kimi deyil, iki ölkə üzrə vergi nəticələrinin uzlaşdırılması kimi qiymətləndirin.
- Yerli müqavilə, ödəniş sənədi, tutulmuş vergi məlumatı və əvvəlki arayış arasında tarix və məbləğ uyğunluğunu ayrıca yoxlayın.
PARTNER GROUP QEYDİ
DTA-05 üzrə əlavə arayış tələbi
vergi orqanının diskresion sərtliyi kimi deyil,
ikiqat vergitutmanın aradan qaldırılması mexanizminin sui-istifadədən qorunması
kimi qiymətləndirilməlidir.
Praktik yanaşma ondan ibarətdir ki, qeyri-rezidentlə işləyən tərəflər sənədləri yalnız formal toplamasın, həm də həmin sənədlərin
digər ölkədə hansı vergi nəticəsi yaratdığını
əvvəlcədən xəritələndirsin. Bu edilmədikdə, sadə görünən qaytarılma müraciəti sonradan
riskli vergi faydası
kimi şərh oluna bilər.
