Tikinti ilə məşğul olan şəxslərin xərclərin gəlirdən çıxılması qaydası
bina tikintisi fəaliyyəti üzrə gəlirdən çıxılan xərclər, uzunmüddətli müqavilələr və
mənfəət vergisi məsələlərində əsas sual gəlirin və xərclərin hansı hesabat ilində tanınmasıdır.
Vergi Məcəlləsinin 130.6, 138.2 və 138.3-cü maddələrinin tətbiqi göstərir ki, tikinti bir neçə ili əhatə etdikdə vergi nəticəsi sadəcə satış tarixindən deyil,
işin faktiki yerinə yetirilmə həcmindən və həmin mərhələyə düşən faktiki məsrəflərdən formalaşır.
Qanunvericiliyin məntiqi aydındır: yaşayış və qeyri-yaşayış sahələrinin təqdim edilməsindən əldə olunan gəlir, həmin sahələrin tikintisi ilə bağlı çəkilən məsrəflərlə birlikdə qiymətləndirilir.
Burada torpaq sahəsinin alınmasına çəkilən xərclər də tikilən binanın dəyərini formalaşdıran xərc kimi qəbul olunur.
Yəni torpaq ayrıca kənarda saxlanılan xərc deyil; bina layihəsinin iqtisadi nəticəsinə daxil edilən elementdir.
420.000 AZN gəlir əldə edibsə və bununla bağlı ümumi məsrəflər
335.000 AZN təşkil edirsə, həmin məbləğin içində torpaq alınmasına görə çəkilmiş
55.000 AZN də varsa, mənfəət aşağıdakı qayda ilə müəyyən edilir:
Hesablama metodu tətbiq olunursa, hər vergi ili üzrə nəticə ayrıca tanınır və bunun üçün aşağıdakı ardıcıllıq əsas götürülür:
- Hər bina üzrə faktiki çəkilmiş xərc müəyyən edilir;
- Bu məbləğ ümumi qiymətləndirilən smeta xərci ilə müqayisə olunur;
- Alınan nisbət həmin il üçün işin yerinə yetirilmə həcmi kimi qəbul edilir;
- Satılmış sahələrin ƏDV-siz dəyəri bu faiz üzrə vergitutulan gəlirə aid edilir;
- Faktiki məsrəflərin uyğun hissəsi isə gəlirdən çıxılan xərc kimi tanınır.
Aşağıdakı cədvəl izah məqsədi daşıyır və uzunmüddətli bina tikintisi üzrə gəlirin, xərcin və mənfəət vergisinin illər üzrə necə bölüşdürüldüyünü göstərir.
| Göstərici | Smetada nəzərdə tutulan | 2024 | 2025 | 2026 | Yekun |
|---|---|---|---|---|---|
| Binanın ümumi sahəsi (kv.m) | 3.200 | — | — | — | 3.200 |
| Binanın xərclər smetası (AZN) | 2.400.000 | — | — | — | 2.400.000 |
| ƏDV-siz şərti satış qiyməti (1 kv.m) | — | 1.400 | 1.550 | 1.700 | — |
| Satılmış sahə (kv.m) | — | 1.400 | 1.000 | 800 | 3.200 |
| Bağlanmış müqavilələr üzrə satış dəyəri (AZN) | — | 1.960.000 | 1.550.000 | 1.360.000 | 4.870.000 |
| Çəkilmiş faktiki xərclər (AZN) | — | 960.000 | 720.000 | 720.000 | 2.400.000 |
| İşin yerinə yetirilmə həcmi | — | 40% | 70% | 100% | 100% |
| Vergitutma məqsədləri üçün gəlir (AZN) | — | 784.000 | 1.673.000 | 2.413.000 | 4.870.000 |
| Vergitutma məqsədləri üçün xərc (AZN) | — | 384.000 | 792.000 | 1.224.000 | 2.400.000 |
| Mənfəət (AZN) | — | 400.000 | 881.000 | 1.189.000 | 2.470.000 |
| Mənfəət vergisi (20%) | — | 80.000 | 176.200 | 237.800 | 494.000 |
Bu modeldə 2024-cü ildə çəkilmiş 960.000 AZN xərc ümumi smetanın 40%-ni təşkil etdiyinə görə, həmin il üzrə satışların da yalnız bu həcmdə hissəsi gəlir kimi tanınır.
Sonrakı illərdə yanaşma dəyişmir; sadəcə hesablamada kumulativ nəticə götürülür və əvvəlki ildə artıq tanınmış məbləğ çıxılır.
Məsələn, 2025-ci il üçün vergitutulan gəlir birbaşa həmin ilin müqavilə məbləği qədər deyil.
Əvvəlcə 2024 və 2025-ci illərin cəmi satış dəyərinə 70% yerinə yetirilmə nisbəti tətbiq olunur, daha sonra 2024-cü ildə artıq tanınmış gəlir çıxılır.
Xərclər üzrə də eyni məntiq işləyir.
Tikinti faktiki hansı mərhələdədirsə, vergi nəticəsi də həmin mərhələ üzrə formalaşdırılmalıdır.
- Smeta və faktiki xərc fərqi düzgün izlənməlidir;
- Torpaq üzrə məsrəflər tikinti dəyərinin tərkibində nəzərə alınmalıdır;
- Satış müqavilələrinin qiymətləri ayrıca sahələr üzrə dəqiq uçota alınmalıdır;
- ƏDV-siz məbləğlər üzrə hesablamanın aparılması vacibdir;
- Son hesabat ilində dürüstləşmə unudulmamalıdır, xüsusən də faktiki xərclər smetadan fərqlənirsə.
Partner Group-un yekun mövqeyi: bina tikintisi fəaliyyəti üzrə vergi uçotunda əsas məsələ yalnız satışın mövcudluğu deyil,
həmin satışa uyğun işin yerinə yetirilmə mərhələsinin və faktiki çəkilmiş məsrəflərin düzgün müəyyən edilməsidir.
Bu yanaşma həm mənfəətin real hesablanmasına, həm də gələcək vergi risklərinin qarşısının alınmasına xidmət edir.
Tikinti sektoru üçün uçotun zəif qurulması sonradan böyük məbləğli düzəlişlərə səbəb ola bilər; buna görə də müqavilə, smeta, satış və xərc axınları eyni sistem daxilində izlənməlidir.
Ən çox oxunan xəbərlər
Instagram paylaşımları
Rəsmi Instagram hesabımızdan son paylaşımlar
