Praktik yanaşma belədir: müəssisə mal satıb, iş görüb və ya xidmət göstərib, həmin əməliyyat üzrə gəliri əvvəlki dövrdə gəlir kimi tanıyıb, lakin alıcı borcu ödəməyib. Əgər sonradan bu borcun alınması hüquqi və faktiki baxımdan mümkün deyilsə, müəssisə onu ümidsiz borc kimi silə və müəyyən şərtlər daxilində gəlirdən çıxılan xərc kimi tanıya bilər.

Burada diqqət edilməli əsas məqam odur ki, borcun “gecikməsi” ilə “ümidsiz borc” eyni anlayış deyil. Gecikmiş borc hələ tələb oluna bilən aktivdir. Ümidsiz borc isə artıq real dəyər daşımayan, hüquqi və ya praktiki əsaslarla alınması mümkün olmayan debitor borcdur.

Vergi Məcəlləsinin 111-ci maddəsinin məntiqi birbaşa gəlir-xərc əlaqəsinə əsaslanır. Əgər debitor borc malların təqdim edilməsi, işlərin görülməsi və ya xidmətlərin göstərilməsi nəticəsində yaranıbsa və bu əməliyyat üzrə gəlir artıq vergitutma məqsədləri üçün nəzərə alınıbsa, sonradan həmin borcun alınmayan hissəsi ümidsiz borc kimi gəlirdən çıxıla bilər.

Əksinə, borc əvvəl gəlir kimi tanınmayıbsa, yaxud borc mal, iş və xidmət satışından deyil, məsələn, borc müqaviləsi, avans, cərimə, faiz və ya digər maliyyə xarakterli əməliyyatdan yaranıbsa, həmin məbləğin Vergi Məcəlləsinin 111-ci maddəsi ilə gəlirdən çıxılması risklidir. Vergi uçotu burada “ödənilmədi, deməli xərcdir” məntiqi ilə işləmir. Kağız üzərində borc var, amma vergi xərcinə çevrilməsi üçün qanunun qapısından keçməlidir.

Mülki hüquqda iddia müddəti borcun məhkəmə qaydasında tələb edilməsi üçün ayrılmış müddətdir. Müqavilə tələbləri üzrə bu müddət, bir qayda olaraq, 3 il, daşınmaz əşyalarla bağlı müqavilə tələbləri üzrə isə 6 il tətbiq olunur. Bu müddət bitdikdən sonra borcun alınması hüquqi baxımdan zəifləyir və debitor borcun ümidsiz borc kimi qiymətləndirilməsi üçün əsaslardan biri yaranır.

Lakin iddia müddətinin bitməsi avtomatik mühasibat yazılışı demək deyil. Müəssisə borcu ayrıca təhlil etməli, qarşı tərəflə yazışmaları, üzləşmə aktlarını, ödəniş tələblərini, məhkəmə və icra sənədlərini, rəhbərliyin qərarını və mühasibat silinmə sənədini formalaşdırmalıdır. Əks halda vergi yoxlamasında “borc niyə ümidsiz sayılıb?” sualı açıq qalır.

“A” MMC 18.04.2023-cü il tarixində “B” MMC-yə 46.800 AZN dəyərində xidmət göstərib. Xidmət aktı imzalanıb, elektron qaimə təqdim edilib və həmin məbləğ 2023-cü ilin gəliri kimi uçota alınıb. Müqaviləyə görə ödəniş 10 iş günü ərzində edilməli idi, lakin qarşı tərəf borcu ödəməyib.

Bu nümunədə əsas üstünlük odur ki, borc əvvəl gəlir kimi tanınıb və sonradan dəyərsiz borc kimi silinməsi sənədlərlə əsaslandırılıb. Vergi baxımından müdafiə edilə bilən mövqe məhz budur.

“C” MMC digər şirkətə 32.000 AZN məbləğində borc verib. Qarşı tərəf həmin məbləği geri qaytarmayıb və sonradan fəaliyyəti dayanıb. “C” MMC bu məbləği ümidsiz borc kimi gəlirdən çıxmaq istəyir.

Bu halda məbləğ mal satışı, iş görülməsi və ya xidmət göstərilməsi nəticəsində yaranmayıb. Həmçinin əvvəlki dövrdə sahibkarlıq fəaliyyətindən əldə edilən ümumi gəlir kimi tanınmayıb. Buna görə həmin məbləğin Vergi Məcəlləsinin 111-ci maddəsi ilə gəlirdən çıxılması düzgün yanaşma hesab edilmir. Mühasibat uçotunda zərər və ya maliyyə aktivinin dəyərsizləşməsi kimi baxıla bilər, lakin vergi uçotunda ayrıca təhlil tələb olunur.

“D” MMC 2022-ci ildə alıcıya 74.500 AZN dəyərində mal təqdim edib və həmin məbləği gəlir kimi tanıyıb. Alıcı sonradan 29.500 AZN ödəniş edib, qalan 45.000 AZN isə ödənilməyib.

Bu halda bütün satış məbləği deyil, yalnız qalıq debitor borc — 45.000 AZN — ümidsiz borc kimi silinmə predmeti ola bilər. Qismən ödəniş varsa, mühasibat uçotu və vergi uçotu borcun yalnız qalıq hissəsi üzrə aparılmalıdır.

“E” MMC 05.09.2025-ci ildə qarşı tərəfə 18.900 AZN dəyərində xidmət göstərib. Alıcı ödənişi gecikdirib və artıq 8 aydır borc ödənilmir. Müəssisə bu borcu 2026-cı ildə ümidsiz borc kimi silmək istəyir.

Sadəcə 8 aylıq gecikmə ümidsiz borc üçün yetərli əsas deyil. Əgər borcun alınması üçün hüquqi imkan qalırsa, iddia müddəti bitməyibsə və qarşı tərəfin borcu ödəməsinin mümkünsüzlüyü sənədlərlə sübut olunmayıbsa, belə silinmə vergi yoxlamasında qəbul edilməyə bilər. Bu mərhələdə borc daha çox gecikmiş və ya şübhəli debitor borc kimi izlənməlidir.

Daşınmaz əşyalarla bağlı müqavilə tələblərində iddia müddəti daha uzun ola bilər. Məsələn, daşınmaz əmlakla bağlı müqavilə üzrə 96.000 AZN məbləğində debitor borc yaranıbsa, bu borcun adi 3 illik müqavilə müddəti ilə deyil, daşınmaz əşyalarla bağlı tələblərə tətbiq olunan daha uzun müddətlə qiymətləndirilməsi zəruridir.

Ona görə hər debitor borcu silməzdən əvvəl müqavilənin predmeti ayrıca araşdırılmalıdır. Mal satışı, xidmət göstərilməsi, icarə, tikinti, daşınmaz əmlakın alqı-satqısı və digər əməliyyatlar üzrə hüquqi müddətlər fərqli nəticə yarada bilər. Vergi uçotunda ən təhlükəli səhvlərdən biri bütün debitor borclara eyni müddət tətbiq etməkdir.

Müəssisə ümidsiz borcu silərkən yalnız vergi nəticəsini yox, mühasibat əsasını da formalaşdırmalıdır. Bu proses adətən debitor borcun analitik hesabdan çıxarılması, müvafiq xərc hesabına aid edilməsi və rəhbərliyin qərarı ilə rəsmiləşdirilməsi formasında aparılır.

Burada ehtiyatlı yanaşma vacibdir: şübhəli borc üzrə ehtiyat yaradılması hər zaman avtomatik vergi xərci yaratmır. Vergi məqsədi ilə əsas nöqtə borcun həqiqətən ümidsiz borc kimi silinməsi və bu silinmənin qanuni əsaslarla sübut olunmasıdır.

Əgər əməliyyat ƏDV-yə cəlb olunan satışdan yaranıbsa, debitor borcun tərkibində ƏDV hissəsi də ola bilər. Mənfəət vergisi məqsədləri üçün ümidsiz borcun gəlirdən çıxılan hissəsi əvvəl gəlir kimi tanınmış məbləğlə əlaqələndirilməlidir. ƏDV hissəsinin uçotu isə ayrıca ƏDV qaydaları, dəqiqləşdirmə imkanları və sənədləşmə əsasında təhlil edilməlidir. Bu səbəbdən ƏDV ödəyicilərində ümidsiz borcun silinməsi bir mühasibat yazılışı ilə bitmir; həm mənfəət vergisi, həm də ƏDV təsiri ayrıca yoxlanmalıdır.

Biznesdə debitor borc sadəcə mühasibin cədvəlində qalan rəqəm deyil. O, dövriyyə vəsaitinin donması, vergi planlamasının pozulması və pul axınının zəifləməsi deməkdir. Ona görə müəssisələr debitor borcları “ilin sonunda baxarıq” prinsipi ilə yox, aylıq nəzarət mexanizmi ilə idarə etməlidir.

Partner Group MMC-də tövsiyə etdiyimiz yanaşma belədir: 30 günü keçən borclar ayrıca izlənir, 90 günü keçən borclar üzrə rəsmi tələb məktubları hazırlanır, 180 günü keçən borclar hüquqi risk kimi qiymətləndirilir, iddia müddətinə yaxınlaşan borclar üzrə isə rəhbərlik səviyyəsində qərar verilir. Borcu vaxtında tələb etməyən müəssisə sonradan onu siləndə öz sübut yükünü ağırlaşdırır.

Ümidsiz borcun gəlirdən çıxılması üçün təkcə borcun ödənilməməsi kifayət deyil. Borc əvvəl gəlir kimi tanınmalı, mal, iş və ya xidmət təqdimindən yaranmalı, hüquqi tələb imkanının tükənməsi və ya məhkəmə/aidiyyəti sənədlərlə ümidsizliyi əsaslandırılmalı, sonda isə mühasibat kitablarında dəyərsiz borc kimi silinməlidir. Vergi yoxlamasında əsas sual rəqəmin özü yox, həmin rəqəmin arxasında duran sübut zənciridir.

Debitor borcların silinməsi müəssisənin vergi yükünə birbaşa təsir edən qərardır. Bu qərar emosional və ya formal olmamalıdır. Hər bir silinmə sənəd, müddət, mühasibat yazılışı və vergi əsaslandırması ilə birlikdə aparılmalıdır.

Məmmədov Tural
Partner Group MMC-nin Baş Direktoru