18 May 2026
Əmək və sosial sığorta
Partner Group analizi
2026-cı il mayın 1-dən əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə müavinət, proaktiv təyinat, xəstəlik vərəqəsi və məcburi dövlət sosial sığorta haqqı üzrə yanaşma faktiki olaraq dəyişib. Yeni mexanizmdə əsas göstərici işçinin sadəcə əməkhaqqı deyil, əvvəlki ardıcıl 4 rüb üzrə onun üçün hesablanmış və ödənilmiş sosial sığorta haqqıdır. Bu isə həm işəgötürən, həm mühasib, həm HR, həm də işçi üçün hesablamaya daha diqqətli yanaşma tələb edir.
Partner Group-un mövqeyi: yeni sistem sənəd dövriyyəsini azaldır, lakin hesablamanın keyfiyyətini birbaşa sosial sığorta bəyannamələrinin düzgünlüyündən asılı edir. Yəni müavinət artıq “kağız arayışla düzələn” məsələ deyil; sistemdə necə görünürsə, nəticə də çox zaman ona uyğun formalaşır.
Əsas dəyişiklik
Müavinətin bazası əvvəlki kimi yalnız son 12 aylıq əməkhaqqı məntiqi ilə deyil, əvvəlki ardıcıl 4 rüb üzrə sosial sığorta haqqının 4 misli əsasında müəyyən edilir.
Proaktiv təyinat
İşçi tibb müəssisəsinə müraciət etdikdən sonra xəstəlik vərəqəsi elektron formada sistemə ötürülür. Bu, kağız arayış və əlavə əl müdaxiləsini azaldır.
Risk nöqtəsi
Sosial sığorta bazası azaldıqda və ya hesabatda səhv olduqda gələcək müavinət məbləği də aşağı düşə bilər.
Yeni yanaşmanın mahiyyəti sadədir: dövlət orqanı işçinin müavinətini hesablamaq üçün işəgötürəndən ayrıca kağız arayış almağa yox, sistemdə əvvəlki rüblər üzrə görünən sosial sığorta məlumatlarına əsaslanmağa üstünlük verir. Bu, prosesin sürətini artırır. Amma sürət həmişə dəqiqlik demək deyil — əsas məsələ sistemə ötürülən məlumatların düzgün olmasıdır.
İşçinin myGov və digər elektron sistemlərdə gördüyü “hesablanmış” məbləğ, bir çox hallarda, həmin ay üzrə gəlir deyil, gəlirə görə hesablanmış məcburi dövlət sosial sığorta haqqıdır. Məsələn, aylıq gəlir 620 manat olduqda ümumi 25% sosial sığorta yükü üzrə hesablanmış məbləğ 155 manat təşkil edir. Yeni qaydada belə göstəricilər sonradan müavinətin bazasına çevrilə bilir.
Hesablama mexanizmi necə işləyir?
Əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə müavinətin hesablanmasında əsas düstur belədir:
MM = TGS × OQM
MM — müavinət məbləği; TGS — xəstəlik dövründəki təqvim günləri; OQM — bir təqvim gününə düşən orta qazanc.
OQM = ÜQM / BTG
ÜQM — əvvəlki ardıcıl 4 rüb üzrə ümumi qazanc; BTG — həmin dövr üzrə bölən təqvim günlərinin sayı.
BTG = ÜTG − ÇTG
ÜTG — 4 rüb üzrə ümumi təqvim günləri; ÇTG — hesablamadan çıxılan günlər.
Burada kritik məsələ ÜQM-in necə formalaşmasıdır. Yeni qaydada bu göstərici əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirildiyi aydan əvvəlki ardıcıl 4 rüb üzrə sığortaolunan üçün hesablanmış və ödənilmiş məcburi dövlət sosial sığorta haqqının 4 misli kimi müəyyən edilir. Başqa sözlə, sistem sosial sığorta haqqını əsas götürür və onu qazanc bazasına çevirir.
Nəzərə alınan və alınmayan dövrlər
Bölən təqvim günləri hesablanarkən bütün günlər mexaniki qaydada götürülmür. Əvvəlki 4 rüb üzrə bəzi dövrlər hesablamadan çıxılır. Bu, işçinin orta qazancının süni şəkildə aşağı düşməsinin qarşısını almağa xidmət edir.
Nəzərə alınan baza
- Əvvəlki ardıcıl 4 rüb üzrə sosial sığorta haqqına cəlb olunan gəlirlər;
- Həmin dövr üçün hesablanmış və ödənilmiş məcburi dövlət sosial sığorta haqqı;
- Əsas və əlavə iş yeri üzrə müvafiq hallarda sistemdə görünən məlumatlar.
Hesablamadan çıxıla bilən günlər
- Əvvəlki dövrdə müavinət ödənilmiş xəstəlik günləri;
- Sosial sığorta stajı 6 aydan az olduğuna görə müavinət ödənilməmiş xəstəlik dövrləri;
- Hamiləliyə və doğuma görə məzuniyyət dövrləri;
- Qismən ödənişli sosial məzuniyyət dövrü.
Praktiki nümunə
Tutaq ki, işçinin aylıq əməkhaqqı 620 manatdır və onun üzrə aylıq ümumi məcburi dövlət sosial sığorta haqqı 155 manat hesablanır. Əvvəlki ardıcıl 4 rüb üzrə 12 ayın sosial sığorta haqqı belə formalaşır:
| Göstərici |
Hesablama |
Məbləğ |
| Aylıq əməkhaqqı |
620 manat |
620 AZN |
| Aylıq sosial sığorta haqqı |
620 × 25% |
155 AZN |
| 4 rüb üzrə sosial sığorta haqqı |
155 × 12 ay |
1.860 AZN |
| Müavinət üçün qazanc bazası |
1.860 × 4 |
7.440 AZN |
Əgər işçi 12 təqvim günü xəstəlikdə olubsa və əvvəlki 4 rüb üzrə çıxılan gün yoxdursa, bölən gün 365 götürülür:
OQM: 7.440 / 365 = 20,38 manat
Müavinət: 12 × 20,38 = 244,56 manat
Əgər həmin əvvəlki 4 rüb ərzində 14 təqvim günü əvvəlki xəstəlik dövrü kimi hesablamadan çıxılırsa, bölən gün 351 olur:
OQM: 7.440 / 351 = 21,20 manat
Müavinət: 12 × 21,20 = 254,40 manat
Bu nümunə mexanizmi göstərmək üçündür. Real hesablamada işçinin sosial sığorta stajı, əlavə iş yeri, xəstəlik günlərinin ardıcıllığı, çıxılan dövrlər və maksimal məbləğ məhdudiyyəti ayrıca yoxlanılmalıdır.
Kimlər üçün məbləğ gözləniləndən aşağı ola bilər?
Yeni qaydanın ən həssas tərəfi budur: işçinin faktiki gəliri yüksək olsa belə, sosial sığorta haqqı daha aşağı baza üzərindən hesablanırsa, gələcək xəstəlik müavinəti də real maaş gözləntisinə uyğun olmaya bilər.
Texnopark rezidentləri
Texnologiyalar parkının rezidentləri müəyyən hallarda sosial sığorta haqqını faktiki əməkhaqqından deyil, minimum aylıq əməkhaqqının 4 misli bazasından hesablamağı seçə bilirlər. Bu seçim cari dövrdə yükü azalda bilər, lakin xəstəlik müavinətində bazanı da məhdudlaşdıra bilər.
8.000 manatdan yuxarı gəlirlər
Qeyri-dövlət və neft-qaz sahəsinə aid olmayan işəgötürənlər üzrə 8.000 manatdan artıq hissə üçün sosial sığorta yükünün fərqli hesablanması gələcək müavinət bazasına təsir edə bilər. Sistem artıq gəlirin nominal adını deyil, sosial sığorta haqqı göstəricisini oxuyur.
Həyatın yığım sığortası
İşçinin gəlirinin bir hissəsi həyatın yığım sığortası mexanizminə yönəldildikdə sosial sığorta bazasının necə formalaşdığı ayrıca yoxlanılmalıdır. Əgər sosial sığorta haqqına cəlb edilən baza azalırsa, bu, müavinət məbləğində də görünə bilər.
İşəgötürən və mühasib üçün praktiki yoxlama siyahısı
- Əvvəlki ardıcıl 4 rüb üzrə sosial sığorta hesabatlarının düzgün təqdim edilib-edilmədiyini yoxlayın.
- İşçinin sistemdə görünən “hesablanmış” sosial sığorta haqqı məbləğini faktiki əməkhaqqı məlumatları ilə tutuşdurun.
- Xəstəlik, hamiləlik və doğum, qismən ödənişli sosial məzuniyyət kimi çıxılan dövrlərin düzgün müəyyən edildiyinə əmin olun.
- İlk 14 təqvim günü üzrə işəgötürənin vəsaiti hesabına ödənilən hissəni ayrıca nəzarətdə saxlayın.
- Əlavə iş yeri olan işçilər üzrə əsas və əlavə iş yeri məlumatlarının sistemdə necə əks olunduğunu yoxlayın.
- Texnopark, yüksək gəlirli işçi və yığım sığortası olan əməkdaşlar üzrə sosial sığorta bazasını ayrıca risk qrupu kimi izləyin.
Vacib məhdudiyyət və risk
Müavinət almaq hüququ üçün ən azı 6 ay sosial sığorta stajı tələbi nəzərə alınmalıdır. Bundan başqa, müavinətin maksimal məbləği üzrə qanunvericilikdə müəyyən edilmiş məhdudiyyətlər tətbiq olunur. Ona görə də yüksək əməkhaqqı həmişə avtomatik yüksək müavinət demək deyil.
Ən ciddi praktiki risk gecikmiş və ya səhv təqdim edilmiş sosial sığorta məlumatlarıdır. Çünki proaktiv sistemdə məlumat səhvdirsə, nəticə də səhvə yaxın olur. Mühasibatda bir rəqəm sürüşəndə, müavinət də arxasınca sürüşür — sistem zarafat sevmir.
Partner Group yekun qeydi
Yeni qayda xəstəlik müavinətlərində sənəd dövriyyəsini sadələşdirir və prosesi daha avtomatlaşdırılmış edir. Lakin bunun qarşılığında işəgötürənlərin sosial sığorta hesabatlarına məsuliyyəti artır. Artıq müavinətin hesablanmasında əsas sübut kağız arayış deyil, sistemdə görünən sosial sığorta tarixçəsidir.
Partner Group olaraq tövsiyəmiz odur ki, şirkətlər əməkhaqqı, sosial sığorta, xəstəlik vərəqəsi və işçi stajı məlumatlarını rüblük bağlanışdan əvvəl yoxlasınlar. Bu, həm işçinin sosial təminat hüququnu qoruyur, həm də işəgötürənin sonradan izahat vermək məcburiyyətini azaldır.
