Distant iş, məsafədən əmək funksiyasının icrası və əmək müqaviləsində əlavə şərtlərin müəyyən edilməsi son dövrlərdə işəgötürənlər üçün aktual hüquqi mövzulardan birinə çevrilib. İnformasiya texnologiyalarının inkişafı iş proseslərini ofis məkanından kənara çıxarsa da, bu modelin düzgün tətbiqi yalnız texniki imkanla məhdudlaşmır. İşəgötürən distant iş rejimini tətbiq edərkən əmək funksiyasının xarakterini, işçinin hesabatlılığını, iş vaxtının uçotunu, avadanlıq təminatını və sığorta risklərini əvvəlcədən hüquqi sənədlərdə müəyyən etməlidir.
Qısa xülasə
Distant iş yalnız əmək funksiyası elektron və telekommunikasiya vasitələri ilə icra oluna bildikdə tətbiq edilməlidir.
Rəsmiləşdirmə
İş rejimi əmək müqaviləsində və ya əmək müqaviləsinə əlavə razılaşmada açıq göstərilməlidir.
Risk sahəsi
İstehsalat qəzası və sığorta hadisəsi üzrə əsas məsələ hadisənin əmək funksiyası ilə bağlılığıdır.
Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsinin 3-cü maddəsinin 9-2-ci bəndinə əsasən, məsafədən iş əmək funksiyasının elektron, proqram-texniki və telekommunikasiya vasitələri ilə işəgötürənin yaratdığı iş yerlərindən kənarda yerinə yetirilməsini ifadə edir. Bu norma distant işin hüquqi mahiyyətini müəyyən edir: işçi hələ də əmək müqaviləsi əsasında işləyir, sadəcə əmək funksiyasının icra yeri fiziki ofislə məhdudlaşmır.
Praktik nəticə ondan ibarətdir ki, işçinin evdən və ya başqa münasib məkandan işləməsi əmək münasibətini mülki-hüquqi xidmət münasibətinə çevirmir. İşçi əmək müqaviləsi ilə işləyirsə, əmək haqqı, iş vaxtı, məzuniyyət, əməyin mühafizəsi, sığorta və digər əmək hüquqları distant rejimdə də qüvvədə qalır.
Hansı vəzifələr üzrə tətbiq mümkündür?
Distant işin tətbiqində əsas meyar vəzifənin adı deyil, əmək funksiyasının məsafədən icra edilə bilməsidir. Mühasib, HR mütəxəssisi, proqramçı, dizayner, analitik, hüquqşünas və oxşar inzibati-ofis funksiyalarında iş nəticəsi elektron sistemlər, sənəd dövriyyəsi və onlayn kommunikasiya vasitəsilə təmin edilə bilər.
Əksinə, sürücü, qaynaqçı, anbarçı, istehsalat operatoru və fiziki iştirak tələb edən digər vəzifələrdə əmək funksiyası birbaşa iş yerində icra olunmalıdır. Bu vəzifələr üzrə distant işin formal yazılması sonradan əmək mübahisəsi, iş vaxtı uçotu və istehsalat hadisəsi riskləri yarada bilər.
Tam distant model
İşçi əmək funksiyasını tam olaraq işəgötürənin ofisindən kənarda yerinə yetirir. Bu halda iş yeri, kommunikasiya kanalı, hesabat vaxtı və iş nəticəsinin təqdim edilmə qaydası daha dəqiq yazılmalıdır.
Qismən distant model
İşçi müəyyən günlər ofisdə, müəyyən günlər isə məsafədən işləyir. Bu modeldə həftəlik qrafik, ofis günləri və uzaqdan iş günləri əvvəlcədən müəyyən edilməlidir.
Əmək müqaviləsində yazılmalı əsas şərtlər
Əmək Məcəlləsinin 43-cü maddəsi əmək müqaviləsinin məzmununa dair əsas tələbləri müəyyən edir. Distant iş tətbiq edilirsə, əmək müqaviləsində və ya əlavə razılaşmada yalnız “evdən işləyir” ifadəsi ilə kifayətlənmək düzgün yanaşma deyil. İşəgötürən əmək şəraitinin konkret icra mexanizmini göstərməlidir.
İş rejimi:
başlama və bitmə saatı, fasilə müddəti, həftəlik qrafik.
Hesabatlılıq:
tapşırıq verilməsi, nəticənin təqdimatı, nəzarət forması.
Avadanlıq:
kompüter, proqram təminatı, internet və texniki dəstək.
Məlumat təhlükəsizliyi:
şirkət məlumatlarının qorunması və giriş hüquqları.
Əmək şəraitinin dəyişdirilməsi necə rəsmiləşdirilməlidir?
Əgər işçi əvvəl ofisdə çalışırdısa və sonradan distant rejimə keçirilirsə, bu hal əmək şəraitinin dəyişməsi kimi qiymətləndirilə bilər. Əmək Məcəlləsinin 56-cı maddəsinin məntiqinə əsasən, əmək şəraitinin şərtləri dəyişdirilərkən bunun hüquqi əsaslandırılması və tərəflərin razılığı mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Praktik olaraq ən düzgün yol əmək müqaviləsinə əlavə razılaşma hazırlanmasıdır. Həmin razılaşmada distant rejimin başlanma tarixi, müddəti, tam və ya qismən tətbiqi, işçinin əlaqə vasitələri, məlumatların qorunması və işəgötürənin nəzarət mexanizmi ayrıca göstərilməlidir.
Sığorta və istehsalat hadisəsi riski
Məsafədən çalışan işçilər də əmək münasibəti çərçivəsində fəaliyyət göstərdikləri üçün istehsalatda bədbəxt hadisələr və peşə xəstəlikləri üzrə icbari sığorta təminatından kənarda saxlanılmamalıdır. “İstehsalatda bədbəxt hadisələr və peşə xəstəlikləri nəticəsində peşə əmək qabiliyyətinin itirilməsi hallarından icbari sığorta haqqında” Qanunun 3-cü maddəsi əmək müqaviləsi əsasında əmək funksiyalarını yerinə yetirən şəxslərin icbari sığorta olunmalı şəxslər sırasına aid edilməsini nəzərdə tutur.
Burada əsas risk hadisənin harada baş verməsindən daha çox, onun əmək funksiyasının icrası ilə birbaşa bağlı olub-olmamasıdır. İşçi iş vaxtında, işəgötürənin tapşırığını icra edərkən zərər çəkibsə, məsələ istehsalat hadisəsi kimi araşdırıla bilər. Lakin hadisə şəxsi məişət fəaliyyəti zamanı baş veribsə, onun sığorta hadisəsi kimi tanınması hüquqi baxımdan mübahisəli olacaq.
Risklər ayrıca qiymətləndirilməlidir
- Rəsmiləşdirmə riski: distant iş müqavilədə göstərilməyibsə, sonradan iş vaxtı, intizam və nəzarət məsələləri mübahisəyə çevrilə bilər.
- İş vaxtı riski: işçinin real iş saatları izlənmirsə, əlavə iş vaxtı və istirahət hüququ ilə bağlı iddialar yarana bilər.
- Məlumat təhlükəsizliyi riski: şəxsi kompüterdən və qorunmayan şəbəkədən istifadə kommersiya sirri və fərdi məlumatların pozulması riskini artırır.
- Sığorta riski: hadisənin əmək funksiyası ilə bağlılığı sübut olunmadıqda sığorta ödənişi üzrə mübahisə yarana bilər.
- İntizam riski: tapşırıq, hesabat və kommunikasiya qaydaları əvvəlcədən yazılmadıqda işçinin məsuliyyətini müəyyən etmək çətinləşir.
Praktiki nümunə
Nəzərə alınan hal: şirkətdə çalışan mühasib həftənin 3 günü evdən, 2 günü ofisdən işləyir. Əlavə razılaşmada iş saatları, “e-mail” və korporativ sistem üzərindən hesabat qaydası, iş sənədlərinə giriş hüququ və avadanlıq təminatı göstərilib. İşçi iş vaxtında şirkətin tapşırığı üzrə hesabat hazırlayarkən texniki avadanlıqla bağlı hadisə yaşayırsa, hadisənin əmək funksiyası ilə əlaqəsi sənədlərlə qiymətləndirilə bilər.
Nəzərə alınmayan hal: eyni işçi iş vaxtından sonra şəxsi məişət işi ilə məşğul olarkən xəsarət alırsa, bu hadisənin yalnız işçinin evdə olması səbəbindən istehsalat hadisəsi sayılması düzgün yanaşma deyil. Belə hallarda iş vaxtı, tapşırıq, hadisənin səbəbi və əmək funksiyası ilə bağlılıq ayrıca araşdırılmalıdır.
İşəgötürən üçün yoxlama siyahısı
✓ Vəzifənin distant icraya uyğunluğu qiymətləndirilməlidir.
✓ Əmək müqaviləsinə əlavə razılaşma hazırlanmalıdır.
✓ İş vaxtı və hesabatlılıq qaydası yazılı müəyyən edilməlidir.
✓ Avadanlıq və proqram təminatı üzrə məsuliyyət bölgüsü aparılmalıdır.
✓ Məlumat təhlükəsizliyi və kommersiya sirri üzrə daxili qayda tətbiq edilməlidir.
✓ İcbari sığorta təminatı və hadisə bildirişi mexanizmi yoxlanılmalıdır.
Partner Group-un yekun qeydi
Distant iş rejimi biznes üçün xərclərin optimallaşdırılması və çevik idarəetmə imkanı yaratsa da, hüquqi sənədləşmə aparılmadan tətbiq edildikdə işəgötürən üçün ciddi əmək mübahisəsi riski yaradır. Bu səbəbdən distant işə keçid yalnız daxili qərarla deyil, əmək müqaviləsi, əlavə razılaşma, daxili qayda, məlumat təhlükəsizliyi proseduru və sığorta təminatı ilə birlikdə rəsmiləşdirilməlidir.
Partner Group olaraq hesab edirik ki, məsafədən iş modelinin effektiv tətbiqi üçün əsas yanaşma sadədir: işçinin harada işləməsi deyil, əmək funksiyasının hansı qaydada, hansı nəzarət mexanizmi ilə və hansı hüquqi təminat altında icra olunması sənədlərdə aydın görünməlidir.
Qanunvericilik istinadları: Azərbaycan Respublikasının Əmək Məcəlləsi — maddə 3, bənd 9-2; maddə 43; maddə 56. “İstehsalatda bədbəxt hadisələr və peşə xəstəlikləri nəticəsində peşə əmək qabiliyyətinin itirilməsi hallarından icbari sığorta haqqında” Qanun — maddə 2, maddə 3, maddə 7.
